Handleiding

Het spel is het beste te spelen onder leiding van een game-master. Als iedereen het spel gedownload heeft kan deze het spel leiden met behulp van deze handleiding:

Spelregels kort

Context: je bent gekozen tot voorzitter van de energiecooperatie van jouw buurt: blauw, rood, paars of geel.

Doel van het spel: zoveel mogelijk CO2 besparen op energie in jouw buurt.

De buurt bestaat uit 24 rijtjeshuizen uit begin jaren ’70. Hier wonen 71 mensen.

Je krijgt elke spelronde 10.000 euro om te investeren. Daarnaast verdien je geld of krijgt je geld vanuit aflossingen en leasevergoedingen.

De spelers mogen om de beurt investeren. De startbeurt wisselt per ronde.

Op de app onder het tabblad winkelwagen staan de investeringsmogelijkheden. Elke ronde komen er mogelijkheden bij.

Handleiding uitgebreid

Doel van het spel

Het belangrijkste doel van het spel is om te leren welke impact de energietransitie heeft op bestaande buurten en waar je allemaal rekening mee moet houden. Om te winnen dien je zoveel mogelijk CO2 te besparen.

Opstarten spel

De game is te vinden in de Google Play Store. Download the app op je telefoon en op je laptop.

De Game Master kiest voor Create New Game. Er komt nu een Game ID waar de andere spelers op in kunnen loggen. De andere spelers kiezen dus: Join Existing Game. Daarna kiezen ze de teamkleur waaronder zij willen spelen.

Voor het spel is het handig om twee schermen te hebben – dat kan door twee keer aan te melden: een keer als player en een keer als dashboard. Het dashboard kan het beste op een groter scherm geprojecteerd worden, bijvoorbeeld een digiboard of een laptopscherm. Het player deel past op een telefoon.

Algemeen:

De Kaart:

  • De buurt is gebaseerd op een bestaand Jaren ’70 bouwblok met 71 bewoners en 24 gezinnen. Bij aanvang liggen er al zes pv panelen op zes huizen. Dit zijn huizen in eigendom van de woningcorporatie.
  • Op de kaart is de bovenkant de noordzijde. Aan de noordkant van de (hellende) daken is schaduw. Er is ook geen zon op sommige schuren. En voor sommige huizen belemmeren bomen het zonlicht op de oostelijke of westelijke dakdelen . Zonnepanelen hebben direct zonlicht nodig, dus deze daken of dakdelen zijn niet geschikt voor panelen.  
  • De openbare ruimte bestaat uit straten, stoepen, parkeerstroken en -plaatsen en groenstroken. Ook deze zijn op schaal. In overleg met de medespelers kunnen de ENCO’s hier ook zonnepanelen plaatsen.
  • Middenin de buurt ligt een basisschool. Hiervan kan het dak ook volgelegd worden met zonnepanelen. En zelfs op het schoolplein kan dat, als iedereen het daar mee eens is.

De stand:

Naast de kaart is een overzicht te zien van wat de spelers al aangeschaft hebben. Dit is het totale overzicht. In de eerste ronde kunnen spelers echter alleen nog maar zonnepanelen (PV panels) kopen. Daarna komen er per ronde meer investeringsmogelijkheden bij.

Het overzicht toont ook welke speler aan de beurt is: het icoon van die speler is groter (in dit geval is dat groen). Het toont de ronde waarin men aan het spelen is en de game ID.

Naast het overzicht van de aankopen is er een tab Statistics (groen). Deze geeft toegang tot het scorebord. Hier kunnen de speler zien wie al het meeste bespaard heeft op gas, externe elektriciteit en CO2.

Het prive-account op de telefoon van de spelers laat hen zien hoeveel van de gebruikte elektriciteit zij zelf (groen) opwekken; hoeveel warmte zij al bespaard hebben en hoeveel joules zij zelf produceren.

Tijdsperiode:

  • Het spel beslaat een periode van 10 jaar.
  • Van de oneven jaren zijn de zomer en de winter twee aparte rondes. Het spel begint in Zomer 1. De volgende ronde is Winter 1. Dit is gedaan om de seizoensinvloeden op het energiesysteem duidelijk te maken.
  • De even jaren zijn tussenjaren, die alleen doorgerekend worden – het zijn dus geen spelrondes. Hierdoor kan het spel een grotere tijdsperiode beslaan waardoor investeringen gedurende het spel terugverdiend kunnen worden. Het spel springt dus van Winter 1 naar Zomer 3.
  • Aan het eind van de game wordt nog 10 jaar doorgerekend voor de CO2besparingen om het effect van de investeringen in de latere jaren goed mee te nemen.

Geld

  • Elke ronde krijgt iedere speler 10.000 euro uit een energiefonds (daar zit het geld in dat de 24 huishoudens anders aan elektriciteitsbelasting zouden betalen).
  • Daarnaast verdienen spelers aan de verkoop van elektriciteit van panelen in het bezit van de ENCO (dat zijn de panelen in de openbare ruimte).
  • Spelers krijgen van de overheid ook een vergoeding van 2 cent voor elke kilogram CO2 die zij besparen.
  • De ENCO krijgt daarnaast leasevergoedingen en aflossingen op leningen van de leden, die investeringen hebben gedaan in panelen, collectoren, warmtepompen, etc. Een overzicht van de vergoedingen staat in bijlage A (en kan ook apart gedownload worden van www.watts2win.nl).

Waar nog meer rekening mee houden?

  • Naast de financiele beperking zijn er nog meer beperkingen:
    • Het aantal installateurs – er kunnen niet oneindig veel zonnepanelen tegelijkertijd geplaatst worden want daarvoor zijn professionels nodig. Max 12 per half jaar.
    • Ruimtelijk: op de kaart kun je zien hoeveel plek je nog hebt om panelen of andere zaken te plaatsen. Alleen zonnepanelen en later (buurt)batterijen kunnen buiten de private ruimte van de huishoudens geplaatst worden.
    • Wettelijk: panelen in achtertuinen plaatsen mag niet volgens het bestemmingsplan. In de openbare ruimte mag het niet op de weg. Voor de andere plaatsen moet gezamenlijk beleid ontwikkeld worden – het spel stelt een dilemma waarover de spelers een besluit moeten nemen.

NB: voor de beschrijving van de objecten hieronder worden de Engelse termen gebruikt; het spel zelf is namelijk in het Engels.

Informatie per ronde

Elke ronde krijgen de spelers een message met in het kort de informatie die hieronder gegeven wordt. Daarnaast verschijnt de tekst ook op het grote scherm in het Engels. Je kunt er als Game Master voor kiezen de tekst ook even op te lezen/ te vertalen door onderstaande teksten te gebruiken.

Zomer 1

De spelers zijn voorzitter geworden van een energiecooperatie (ENCO), waarbij ze verantwoordelijk zijn voor het op een juiste manier investeren van het geld van de ENCO. De eerste ronde gaat om de aanschaf van PV panelen (Photovoltaic) oftewel zonnepanelen. Hiervoor zijn drie mogelijkheden:

  • Zelf aanschaffen en neerleggen in de openbare ruimte (parkeerplaatsen, groenstroken, straten) of op het dak van de school/ het schoolplein. De elektriciteitsopbrengsten zijn voor de ENCO.
  • Bewoners stimuleren om zonnepanelen te kopen door subsidie te geven: voor 1000 euro kun je mensen stimuleren maar daar krijg je niets voor terug. Maximaal 10 huishoudens accepteren deze subsidie.
  • Bewoners stimuleren om zonnepanelen te kopen door ze te leasen: de ENCO betaalt het volle bedrag en krijgt daarvoor elk half jaar een vaste vergoeding.

De spelers kunnen op hun beurt investeren door op de gewenste knoppen te drukken en te confirmeren. Ze kunnen doorgaan tot het geld op is. Daarna drukken ze op [icoon].

Op letten:

  • Spelers kunnen meerdere investeringen doen. Als ze klaar zijn moeten ze op Next turn drukken.
  • Na een aantal beurten kunnen de installateurs op zijn. De laatste speler kunnen dan niets meer doen deze ronde. Maar: de laatste speler is de beginner van de volgende ronde.
  • Spelers hoeven niet al hun geld uit te geven; geld kan meegenomen worden naar de volgende ronde.
  • Als een speler PV panelen aan schaft voor de ENCO worden deze in de openbare ruimte geplaatst. De speler kiest een plek, vervolgens geeft het spel een Dilemma: de spelers gaan gezamenlijk bepalen of dat (voortaan) mag. De game master geeft in het Dashboard aan wat het besluit is.

Winter 1:

grafieken

In deze winter komen er nog geen nieuwe mogelijkheden bij. Laat wel even zien hoe de productie krimpt – spelers kunnen zelf onder de tab statistieken zien hoe ze er voor staan. Als ze op de grafiek van Power tappen dan zien ze het overzicht van hoeveel ze al zelf opwekken en hoeveel er nog van buiten komt aan grijze stroom.

Op letten:

  • de laatste speler uit de vorige ronde is nu de eerste speler (deze mag dus twee keer achter elkaar). Daarna gaat het weer met de klok mee.

Jaar 2

In jaar 2 gebeurt er helemaal niets. De spelers ontvangen wel het geld van de leases en electriciteitsopbrengsten en de CO2 besparingen.

Zomer 3

Deze ronde begint met een noodoproep van Enexis dat het net overbelast kan raken als er teveel zonnepanelen liggen. Voor een spoedoperatie moeten de spelers met meer dan 120 panelen 3000 euro betalen. In het overzicht is te zien hoeveel spelers al over het maximum van 120 panelen zitten. Uitleg bij het alarm: de zonnepanelen leveren nu weer 2400 kWh op – vooral als de zon schijnt en er veel panelen liggen kan de druk op het net enorm zijn en is er dus een verzwaring nodig.

In deze ronde wordt het warmtesysteem geintroduceerd. Het is zomer dus het warmtegebruik is laag – alleen voor tapwater en koken. De warmte wordt bij aanvang nog volledig verkregen door gasverbranding. Maar daar kan vanaf nu verandering in komen door twee investeringsmogelijkheden:

  • Zonnecollectoren (heat pipes) produceren warmte voor tapwater met installaties op het dak. In huis komt een vat te staan van 100 of 200 liter water te staan. Dubbele collectoren produceren in de zomer zoveel dat kleinere huishoudens een overschot hebben – dat is verspilling dus wordt deze mogelijkheid beperkt tot de 4+ huishoudens.
  • Warmteterugwinning: dit is een voorziening in de afvoerpijp van de douche die alleen bij veel douchen rendabel is (ook deze is dus voor 4+ huishoudens).

Beide mogelijkheden kunnen alleen op of in de woningen geinstalleerd worden, want ze zijn onderdeel van het warmtesysteem – dus niet in de openbare ruimte.

Op letten:

  • Hebben alle spelers met meer dan 120 panelen de spoedoperatie betaald? Dit is controleerbaar in het overzicht van de investeringen op het grote scherm (enhanced electricity line)
  • Spelers kunnen in hun scherm naar beneden scrollen als zij niet alle investeringsmogelijkheden zien.

Winter 3

De warmteconsumptie in de winter is bijna 10 keer zo hoog als in de zomer, want ruimteverwarming slokt een groot deel van de gasconsumptie op. Maar daar kan men op besparen door te isoleren. Het gaat bij deze huizen om raam- en vloerisolatie; de daken en spouwmuren zijn namelijk al eerder geisoleerd door de bewoners. Per woning kan zo 430 m3 gas bespaard worden (op een totaalverbruik van 1450 m3). Bij zes woningen is dat al gebeurd – dat zijn de woningen van de woningbouwcorporatie die snel geinvesteerd heeft. De spelers kunnen dit terugzien onder hun statistieken tabje op hun telefoon als zij op de warmtegrafiek tappen.

Naast isoleren kan ook gas bespaard worden door het warmtesysteem geschikt te maken voor lagere temperaturen door grotere radiatoren, convectorputten, etc. Voor deze jaren ’70 woningen scheelt dat niet zo heel veel (60 m3 gas per winter) maar het is ook niet zo duur.

De spelers kunnen ook nog steeds zonnepanelen en zonnecollectoren aanschaffen. Meer dan ooit zelfs, want er zijn meer installateurs afgestudeerd. Bovendien wordt de isolatie door andere professionals aangelegd.

Op letten:

Laat regelmatig het overzicht van de besparingen zien om de spelers te tonen hoe effectief hun investeringen zijn voor het besparen van CO2.

Jaar 4

In dit jaar gebeurt weer helemaal niks. Alleen worden alle opbrengsten en besparingen doorgerekend.

Zomer 5

In elke buurt schaffen twee huishoudens een electrische auto aan door een stimuleringsprogramma van het rijk. Hierdoor stijgt het aantal benodigde kWh met 4000. Verder worden er even geen nieuwe opties geintroduceerd.

Op letten:

  • In de zomer is het effect van isolatie nul – want de inwoners gebruiken nu geen hittebron voor ruimteverwarming. Maar er kan nog steeds in isolatie geinvesteerd worden, want in de komende winter levert het wel veel op.

Winter 5

Het is erg verstandig om windaandelen te kopen, want deze brengen balans aan in de electriciteitsproductie over de seizoenen.

In deze ronde kunnen ook voor het eerst warmtepompen aangeschaft worden. Deze zetten electriciteit om in warmte.

Op letten:

  • Als warmtepompen verkeerd ingezet worden kosten zij extreem veel electriciteit en zijn de inwoners veel meer geld kwijt voor hun energie dan voorheen.

Over de werking van warmtepompen: Warmtepompen zijn zeer efficiënt, maar vooral wanneer het verschil tussen de inkomende temperatuur en de uitgaande temperatuur klein is. Dit is te zien aan de COP waarde (coefficient of performance), die afneemt naarmate dat verschil groter wordt.

Een niet-geïsoleerd huis met kleine radiatoren (die water van bijna 100 graden moeten gebruiken om de kamers een beetje op te warmen ) gebruikt de warmtepomp zeer inefficiënt. Het kost dan heel veel electriciteit (in het spel 4500 kWh – meer dan twee keer het normale gemiddelde elektriciteitsverbruik) om het huis te verwarmen en dat is een stuk duurder dan de huidige gasverwarming – nog los van de investeringskosten.      

Een huis geschikt maken voor een warmtepomp vereist daarom dat de gebruikte temperatuur van het water in het verwarmingssysteem naar beneden kan. Dat kan door:

  • Isolatie (indien dit nog niet is gebeurd)
  • Lage temperatuur verwarming (LTV): investeringen in grotere radiatoren, vloerverwarming, etc. Dit zorgt er voor dat de temperatuur van het verwarmingswater omlaag kan, wat minder energie (m3 gas of GJ) vergt.  (NB:In deze jaren ’70 woningen zitten al relatief grote radiatoren zodat de adaptatie relatief goedkoop kan: 1000 euro. Voor woningen uit de jaren ’80 en ’90 kan dit oplopen tot wel 3500 euro.)

Jaar 6

In dit jaar gebeurt weer helemaal niks. Alleen worden alle opbrengsten en besparingen doorgerekend.

Zomer 7

In de zomer van jaar 7 gaat het rijk de saldering afschaffen. Dit heeft grote financiele gevolgen voor de leden en de ENCO’s zelf. Vanaf nu betaalt men namelijk (veel) meer voor de elektriciteit die men koopt dan voor de elektriciteit die men aan het net levert. Levering aan het net gaat namelijk tegen marktprijs (ongeveer 8 cent per kWh), terwijl men over de ingekochte elektriciteit ook nog belasting betaalt (8 + 14 cent per kWh).

Dit kun je (deels) voorkomen door de elektriciteit op te slaan. Je gebruikt dan zoveel mogelijk je zelf geproduceerde elektriciteit. Elk huishouden gebruikt ongeveer 10 kWh per dag. Met twaalf panelen produceren zij dit ruimschoots in de zomer en in de winter deels. Gedurende de dat, dus als de zonnepanelen produceren, zullen zij ook stroom gebruiken. Met een opslag van 7,5 kWh kunnen zij hun eigen stroom gebruiken.

Passief afwachten is geen optie: je leden eisen dat je dit probleem voor ze oplost, want zij verliezen nu ook op hun investeringen. Ze dreigen je zelfs te vervangen door een andere voorzitter! 

De keuze tussen de opslagsystemen:

  • Individuele systemen zoals de power wall van Tesla . Deze zijn in feite veel minder effectief dan collectieve systemen. Met een Tesla-elektriciteitsmuur heeft elk huishouden gemiddeld 7,5 kWh opslag nodig en dat kost elk huishouden 3300 euro (behalve de huishoudens met een elektrische auto).
  • Een collectieve buurtbatterij . In dit geval je zult minder opslagruimte per huishouden nodig hebben, omdat niet elk huishouden elektriciteit gebruikt op hetzelfde moment. In plaats van 180 kWh opslag, heb je slechts 150 kWh opslag nodig. Hier zijn weer twee opties voor:  
    • Blauwe batterij: deze gebruikt zout water ; is zeer duurzaam , maar vereist heel veel ruimte: 1,2 m3 per kWh 
    • Batterij op mierenzuur: is iets minder duurzaam, maar het vereist ongeveer 10 keer minder ruimte dan de blauwe batterij . 

Deze ronde schaffen nog twee huishoudens een elektrische auto aan.Elektrische auto’s zijn ook geschikt voor opslag, maar ze staan natuurlijk niet altijd voor de deur (of in de buurt) en kunnen ook niet helemaal leeggetrokken worden. Per elektrische auto mag je 5 kWh van de opslagbehoefte aftrekken. Bij elkaar is de opslagbehoefte van de buurt dus nog 130 kWh.

Collectieve opslagfaciliteiten hebben ruimte nodig in de openbare ruimte. Kijk op de kaart om te bepalen waar je eventueel een buurtbatterij kan realiseren . Bespreek met je medespelers waar de opslag is toegestaan. 

Winter 7

In deze ronde komt een nog wat experimenteel product op de markt: PVT-panelen die naast elektriciteit ook warmte genereren. Deze warmte kan gebruikt worden voor het verwarmingssysteem en – na bijverwarming – ook voor tapwater. Natuurlijk geldt ook voor de warmte van de PVT panelen dat deze in de zomer drie keer zo veel op brengt dan in de winter.

Jaar 8

In dit jaar gebeurt weer helemaal niks. Alleen worden alle opbrengsten en besparingen doorgerekend.

Zomer 9

In deze ronde wordt voorgesorteerd op een collectief WKO systeem voor de buurt. Als er een geschikte waterhoudende laag in de bodem zit op niet al te grote diepte, dan kunnen huizen hier op aangesloten worden voor maar 12.000 euro. De energierekening van de buurtbewoners zal hierdoor lager kunnen zijn dan de huidige rekening. Maar dat hangt ook af van reeds gedane investeringen in isolatie, LTV, PVT panelen en warmtepompen.

Op letten:

  • Stimuleer de spelers om te participeren en moedig hen verder aan om te investeren in isolatie, LTV en PVT panelen.

Winter 9

Het collectieve WKO systeem kan worden aangelegd. Dit is een stuk aantrekkelijker voor de bewoners dan voor elk een individueel WKO systeem. Om de business case sluitend te kunnen krijgen over een periode van 20 jaar vereist het spel echter wel dat er een minimaal aantal huizen voorzien zijn van de vier benodigde investeringen: isolatie, LTV, PVT panelen en een warmtepomp. De energierekening voor de bewoners blijft dan onder de 1000 euro.

Let op: Na deze ronde volgt niet 1 maar tien doorrekenjaren zodat de laatste investeringen voldoende meegerekend worden in de CO2 reductie. Uiteindelijk wordt degene met de grootste reductie uitgeroepen tot Winnaar.